نيز دو قسمت مىشود كه اوّلى شامل تاريخ ايران قديم است ، و دومى از تاريخ محمّد [ ص ] و خلفا تا به سال 1258 / 656 ه . سخن مىكند و قسمتهايى نيز دربارهء دولتكهاى ايران و اسماعيليان و اطّلاعاتى از پيكار پاپ بر ضد امپراتوران دارد . فصل آخر كه خاصّ هند است ، بودا و تعليمات او را تحليل مىكند . به گفتهء بعضى از محققان 89 اين كتاب از لحاظ تعداد منابع و وسعت زمينه نظير ندارد . در آن دوران و دورانهاى بعد كتابى همانند آن نمىشناسيم كه از تاريخ عرب و ايران به عنوان جويبارى از جويبارهاى معدود كه در درياى تاريخ جهانى مىريزد بحث كرده باشد و مطالب خود را از اين نظر به قالب بريزد . در اين قضيّه اختلاف هست كه آيا در اين كتاب بزرگ قسمتى نيز خاصّ جغرافيا بوده يا نه ؟ با آنكه رشيد الدّين در مقدّمه بتفصيل از مضمون كتاب ياد مىكند و با آنكه بعضى از نويسندگان ايران از وجود اين قسمت ياد كرده‌اند ، باز هم بيشتر دانشوران پنداشته‌اند كه قسمت جغرافيايى آرزويى بوده كه صورت عمل نگرفته است . نظر بار تولد نيز چنين است . 90 در ساليان اخير علامه احمد زكى وليدى به اين گفته متمايل شده كه اين قسمت وجود داشته است . 91 ولى به هر حال تاكنون از آن خبرى به دست نيامده است . دربارهء كتاب رشيد الدّين تحقيقات كم نظيرى شده كه تحقيقات روسى در آن ميانه مقامى معتبر دارد و مجموع تحقيقات مذكور انديشه‌اى كامل از همهء مسائل مربوط به كتاب به دست مىدهد . گر چه اين اثر از جهتى استمرار مكتب عربى است از جهات ديگر مطالبى دارد كه در قلمرو نوشته‌هاى جغرافيايى اسلامى سابقه ندارد و از منابع اروپايى بلكه شرقى غير اسلامى آمده است . 92 حمد اللّه مستوفى قزوينى ، معاصر رشيد الدّين ، زير نفوذ نيرومند او بوده و اين قضيّه در فعاليت علمى او نمودار است . او نيز مورد توجّه دانشوران روس است . 93 وى از خانواده‌اى قزوينى است كه افراد آن مدّتهاى دراز منصبهاى ادارى و از آن جمله شغل مستوفيگرى ( يعنى بازرس حسابها ) داشته‌اند . حمد الله نيز در ايام رشيد الدّين همين شغل داشت و شايد او نيز چون رشيد الدّين فعاليّت علمى خويش را با تأليف تاريخ آغاز كرد و نخست ، به تقليد شاهنامهء فردوسى ، قصيده‌اى تاريخى سرود و به دنبال آن يك كتاب تاريخ عمومى بود با عنوان تاريخ گزيده كه تأليف آن را به حدود سال 1330 / 730 ه . به آخر رسانيد و كتاب شهرت فراوان يافت . مؤلّف در فصل ششم اين كتاب گزارشى مفصّل دربارهء مولد خود ، قزوين ، به سبك رسائل جغرافى - تاريخى شهرهاى بزرگ دارد كه كاملا با آن آشنايى داريم . 94 ترجمهء فرانسهء كتاب از دههء ششم قرن پيش به دسترس است و جهانگردان نيمهء قرن نوزدهم دقّت اطّلاعات آن را تأييد كرده‌اند . 95 قزوينى ، جز اين ، تأليف جغرافيايى مستقلى نيز دارد به نام نزهة القلوب كه تأليف آن را به حدود سال 1339 / 740 ه . به سر رسانيده است . 96 تاريخ وفات وى معلوم